เขียนโดย พิพัฒน์ธรรม
แด่เธอ…ผู้กำลังยืนอยู่ข้างเตียงของบุคคลอันเป็นที่รัก
แด่เธอ…ผู้กำลังทำหน้าที่อันยิ่งใหญ่และหนักหน่วงที่สุด…หน้าที่ของผู้ดูแล
ผมอยากให้คุณรู้ว่า ผมมองเห็นคุณ…
ผมมองเห็นความเหนื่อยล้าที่ฉายชัดอยู่บนดวงตา แม้คุณจะพยายามยิ้มสู้สักเพียงใด ผมได้ยินเสียงถอนหายใจแผ่วเบาของคุณในยามที่คิดว่าไม่มีใครได้ยิน และผมสัมผัสได้ถึงความหนักอึ้งของหัวใจที่กำลังแบกรับความจริงอันแสนโหดร้ายเอาไว้ตามลำพัง
ในบรรยากาศที่อบอวลไปด้วยกลิ่นยา เสียงเครื่องมือแพทย์ที่ดังเป็นจังหวะ หรือเสียงลมหายใจที่เปลี่ยนไปของบุคคลอันเป็นที่รัก… โลกภายนอกอาจกำลังเรียกร้องให้คุณเข้มแข็ง เป็นหลักให้ครอบครัว และจัดการทุกอย่างให้เรียบร้อย แต่ผมรู้ดีว่าลึกๆ ลงไปข้างในนั้น คือพายุอารณ์ลูกใหญ่ที่กำลังโหมกระหน่ำอย่างบ้าคลั่ง คุณอาจรู้สึกเหมือนกำลังเดินอยู่บนเส้นด้ายที่บางเฉียบ พยายามอย่างสุดความสามารถที่จะทรงตัว ไม่ให้ร่วงหล่นลงไปในหุบเหวแห่งความเสียใจ และในความพยายามนั้น คุณอาจรู้สึกโดดเดี่ยวอย่างที่สุด
หากท่านกำลังรู้สึกเช่นนั้นอยู่…ผมอยากบอกท่านว่า ท่านไม่ได้อยู่เพียงลำพัง หนังสือ
“ศิลปะแห่งการประคองจิตในวาระสุดท้าย: คู่มือสำหรับผู้ดูแล” โดย พิพัฒน์ธรรม ได้ถูกรจนาขึ้นเพื่อเป็น “กัลยาณมิตร” หรือเพื่อนแท้ที่จะนั่งลงข้างๆ ท่านในวันที่มืดมนที่สุด มันไม่ใช่ตำราที่จะบอกวิธีเอาชนะความตาย เพราะนั่นเป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้ แต่คือ “คู่มือ” ที่จะบอกเล่าถึง “ศิลปะ” ในการเปลี่ยนพลังแห่งความทุกข์และความพยายามที่เหนื่อยล้า ให้กลายเป็นพลังแห่งความสงบ ความรัก และการปล่อยวางอันเป็นที่สุดแห่งการให้ คือเพื่อนที่จะเดินไปข้างๆ ท่าน เพื่อช่วยประคองหัวใจของท่านเอง ขณะที่ท่านกำลังทำหน้าที่ประคองชีวิตของบุคคลอันเป็นที่รัก
บทความนี้จะทำหน้าที่เป็น “หน้าต่าง” บานแรก เชิญชวนให้ท่านได้ลองมองเข้าไปในบ้านแห่งปัญญาและความกรุณาหลังนี้ และท้ายที่สุด ขอเชิญชวนให้ท่านดาวน์โหลดหนังสือเล่มนี้ซึ่งผู้เขียนได้มอบให้เป็นธรรมทานในรูปแบบ e-book ที่สามารถดาวน์โหลดได้ฟรี เพื่อเริ่มต้นการเดินทางที่จะเปลี่ยนหัวใจที่กำลังแตกสลาย ให้กลายเป็นหัวใจที่เปี่ยมด้วยสันติสุขอย่างแท้จริง
ภาคที่ 1: แด่เธอ…ผู้มีหัวใจที่กำลังแตกสลาย
ก่อนที่เราจะไปเรียนรู้ถึง “ศิลปะ” ในการประคองจิตใดๆ สิ่งแรกและสำคัญที่สุดที่เราต้องทำ คือการอนุญาตให้ตัวเองได้รู้สึก…การทำความรู้จักและโอบกอดอารมณ์ต่างๆ ที่เกิดขึ้นราวกับเป็นแขกผู้มาเยือน แม้ว่าแขกเหล่านั้นจะไม่ได้น่ารักสำหรับเราเลยก็ตาม
1. ความโศกเศร้า…ที่เดินทางมาถึงก่อนเวลา (Anticipatory Grief) นี่คือความรู้สึกที่แปลกประหลาดและกัดกินใจเป็นอย่างยิ่ง มันคือการร้องไห้ให้กับการจากลาที่ยังมาไม่ถึง คือการไว้อาลัยให้กับความทรงจำที่กำลังจะเกิดขึ้นเป็นครั้งสุดท้าย คุณอาจจะเศร้า…เมื่อมองเห็นร่างกายที่เคยแข็งแรงกลับซูบผอม คุณอาจจะเศร้า…เมื่อได้ยินเสียงที่เคยสดใสกลับแหบพร่า และคุณอาจจะเศร้า…เมื่อตระหนักว่าแผนการในอนาคตที่เคยวาดฝันร่วมกัน จะไม่มีวันเกิดขึ้นจริง ขอจงอนุญาตให้ตัวเองได้รู้สึก ยอมรับว่านี่คือราคาของความรัก น้ำตาที่ไหลออกมาไม่ใช่สัญลักษณ์ของความอ่อนแอ แต่คือบทกวีแห่งความรักที่คุณมีต่อเขาหรือเธอคนนั้น
2. ความกลัว…อสูรร้ายในเงามืด ความกลัวอาจเป็นอารมณ์ที่ทรงพลังที่สุดในเวลานี้ มันมีหลากหลายใบหน้าและกระซิบอยู่ข้างหูคุณตลอดเวลา
- ความกลัวว่าเขาจะเจ็บปวด: คุณอยากจะรับเอาความเจ็บปวดนั้นมาไว้ที่ตัวเองเสียทั้งหมด
- ความกลัวในวาระสุดท้าย: คุณอาจจะกลัวภาพการจากไป กลัววินาทีที่ลมหายใจสุดท้ายจะสิ้นสุดลง
- ความกลัวในอนาคตที่ไม่มีเขา: คุณอาจจะกลัวความว่างเปล่าที่จะเกิดขึ้นหลังจากนี้ กลัวความเหงา กลัวที่จะต้องใช้ชีวิตต่อไปเพียงลำพัง
- ความกลัวว่าเราทำได้ไม่ดีพอ: นี่คือความกลัวที่ซ่อนอยู่ลึกๆ กลัวว่าเราตัดสินใจพลาดไป กลัวว่าน่าจะพาไปหาหมอเร็วกว่านี้
3. ความรู้สึกผิด…โซ่ตรวนที่มองไม่เห็น “ถ้าย้อนเวลากลับไปได้…” ประโยคนี้อาจวนเวียนอยู่ในหัวของคุณนับครั้งไม่ถ้วน คุณอาจรู้สึกผิดต่อเรื่องในอดีต, รู้สึกผิดต่อความรู้สึกของตัวเองที่เผลอคิดอยากให้ทุกอย่างมันจบลงเสียทีเพราะทนเห็นเขาทรมานไม่ไหว, หรือแม้กระทั่งรู้สึกผิดที่ยังใช้ชีวิตปกติได้ โปรดเข้าใจเถิดว่า ความรู้สึกผิดเหล่านี้ส่วนใหญ่คือผลพวงจากความรักที่มากมายมหาศาลของคุณ มันคือเครื่องยืนยันว่าคุณรักและใส่ใจเขามากเพียงใด
4. ความเหนื่อยล้าและความสับสน การดูแลผู้ป่วยระยะสุดท้ายคือการวิ่งมาราธอนที่ไม่มีเส้นชัยบอกล่วงหน้า ร่างกายของคุณอ่อนล้า จิตใจของคุณก็เหนื่อยอ่อนไม่แพ้กัน จากการต้องรับรู้ข้อมูลทางการแพทย์ที่ซับซ้อน การตัดสินใจที่ยากลำบาก และการต้องเผชิญหน้ากับอารมณ์ของทุกคนในครอบครัว
5. ความโกรธ…อารมณ์ที่ไม่ได้รับเชิญ หลายคนอาจตกใจเมื่อพบว่าตัวเองรู้สึก “โกรธ” คุณอาจจะโกรธโรคภัยไข้เจ็บ, โกรธโชคชะตา, หรือบางครั้งอาจเผลอไผลไปโกรธคนรอบข้าง หรือแม้กระทั่งโกรธตัวผู้ป่วยเองที่ “ทิ้งเราไป” ความโกรธมักเป็นหน้ากากของความเจ็บปวดที่อยู่ลึกๆ เมื่อเรารู้สึกอ่อนแอและควบคุมอะไรไม่ได้ ความโกรธจะทำให้เรารู้สึกมีพลังขึ้นมาชั่วขณะ
หลังจากที่เราได้สำรวจภูมิทัศน์ของหัวใจที่อาจกำลังแตกสลายนี้แล้ว ผมอยากจะย้ำกับคุณอีกครั้งหนึ่งว่า…
คุณไม่ได้เดินอยู่บนเส้นทางสายน้ำตานี้เพียงลำพัง
ภาคที่ 2: ความจริงที่ต้องโอบกอด – บทเรียนว่าด้วยความไม่เที่ยง (อนิจจัง)
เมื่อเรายอมรับความรู้สึกของตนเองแล้ว ก้าวต่อไปคือการสร้างรากฐานทางปัญญาที่มั่นคง เพื่อให้เราสามารถหยั่งเท้ายืนได้อย่างไม่สั่นคลอนท่ามกลางพายุแห่งการเปลี่ยนแปลง กุญแจดอกสำคัญคือการทำความเข้าใจและเรียนรู้ที่จะ “โอบกอด” กฎพื้นฐานข้อหนึ่งซึ่งเป็นจริงกับทุกสรรพสิ่งในจักรวาล…กฎนั้นมีชื่อว่า
“อนิจจัง” หรือกฎแห่งความไม่เที่ยงแท้แน่นอน
ฟองคลื่นในมหาสมุทร ชีวิตของเราทุกคน…รวมถึงชีวิตของบุคคลอันเป็นที่รัก ก็ไม่ต่างอะไรจากฟองคลื่น เราก่อกำเนิดขึ้นจากธรรมชาติอันยิ่งใหญ่ มีรูปร่างหน้าตา มีชื่อ มีเรื่องราว มีตัวตนที่ชัดเจนอยู่ชั่วระยะเวลาหนึ่ง แล้วในที่สุด เราก็ต้องสลายตัวกลับคืนสู่ธรรมชาติเดิม การเกิดขึ้น ตั้งอยู่ และดับไป คือธรรมนีติ คือ “กฎ” ที่ครอบคลุมทุกสรรพสิ่ง
สามสหายผู้ชี้ทางความจริง: อนิจจัง ทุกขัง อนัตตา ในทางพระพุทธศาสนา ท่านสอนว่าความจริงของธรรมชาติมีลักษณะสำคัญ ๓ ประการ ที่เรียกว่า
“ไตรลักษณ์” ซึ่งทำงานสอดประสานกันอยู่เสมอ
- อนิจจัง (ความไม่เที่ยง): ทุกสิ่งทุกอย่างมีการเปลี่ยนแปลงเป็นนิจ ไม่มีอะไรที่คงที่ถาวร
- ทุกขัง (ความคงอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้): คำว่า “ทุกขัง” ในที่นี้ ไม่ได้แปลว่าทุกสิ่งคือความทุกข์ทรมานไปเสียทั้งหมด แต่มันหมายถึงสภาวะที่ “ทนอยู่ในสภาพเดิมไม่ได้” และจะกลายเป็นความทุกข์ทันทีเมื่อเราเข้าไปยึดติดกับมัน ความทุกข์ไม่ได้มาจาก “การเปลี่ยนแปลง” แต่มาจาก “การต่อต้านการเปลี่ยนแปลง”
- อนัตตา (ความไม่มีตัวตนที่แท้จริง): นี่คือตราดวงที่ลึกซึ้งและทรงพลังที่สุด มันประกาศว่า “ไม่มีสิ่งใดที่มี “ตัวตน” ที่แท้จริง เป็นแก่นสารถาวร หรือเป็นเจ้าของที่บังคับบัญชาได้โดยสมบูรณ์”
เมื่อเราเข้าใจในกฎสามข้อนี้แล้ว เราจะค่อยๆ คลายจากความยึดมั่นถือมั่น เราจะเรียนรู้ที่จะ “รักอย่างปล่อยวาง” คือรักและดูแลอย่างดีที่สุดในปัจจุบันขณะ แต่ก็ยอมรับในธรรมชาติแห่งการเปลี่ยนแปลงที่จะต้องมาถึงในสักวันหนึ่ง
ภาคที่ 3: ภวังค์สุดท้าย – ศิลปะแห่งการประคองจิต
เมื่อเรามีรากฐานทางปัญญาที่มั่นคงแล้ว ก็ถึงเวลาที่เราจะเรียนรู้ “ศิลปะ” ในการประคองจิตของบุคคลอันเป็นที่รัก เพื่อให้การเดินทางครั้งสุดท้ายของเขาเป็นไปอย่างสงบและงดงามที่สุด
วางอาวุธลง: เปลี่ยนจาก “นักรบ” เป็น “ผู้พิทักษ์” หน้าที่ที่แท้จริงและทรงพลังที่สุดในยามนั้น อาจไม่ใช่การ “ทำเพื่อเขา” แต่คือการ
“อยู่กับเขา” เราต้องเปลี่ยนบทบาทจากการเป็น
“นักรบ” (The Warrior) ผู้พยายามต่อสู้กับความตาย มาสู่การเป็น “ผู้พิทักษ์แห่งความสงบ” (The Guardian of Peace) หน้าที่ของเราไม่ใช่การเอาชนะ แต่คือการสร้าง “พื้นที่ปลอดภัย” ทางจิตวิญญาณที่อบอวลไปด้วยความรัก ความสงบ และการยอมรับ เพื่อให้ดวงประทีปแห่งชีวิตที่กำลังจะดับลงนั้น ไม่ต้องสั่นไหวอย่างทุกข์ทรมานด้วยแรงลมแห่งความกระวนกระวายของเราเอง
พลังแห่งการ “อยู่ตรงนั้น”: อานุภาพของความสงบ ความสงบของเราคือของขวัญที่ล้ำค่าที่สุดที่เราจะมอบให้ผู้ที่กำลังจะจากไปได้ เพราะในภาวะที่ประสาทสัมผัสทางกายเริ่มเสื่อมถอยลง “จิต” ของผู้ป่วยจะไวต่อ “พลังงาน” รอบข้างอย่างยิ่ง หากเรากระสับกระส่าย, ร้องไห้ฟูมฟาย, หรือเต็มไปด้วยความกลัว จิตของผู้ป่วยก็จะรับรู้ถึงพลังงานลบเหล่านั้นและอาจจะจากไปอย่างไม่สงบ แต่หากเราสามารถรักษาความสงบภายในไว้ได้…พลังงานแห่งความสงบนั้นก็จะแผ่ซ่านไปถึงจิตของผู้ป่วย ช่วยประคองให้จิตของท่านสงบนิ่งและมั่นคงตามไปด้วย
เนรมิต “กุศลปริสาร”: สภาพแวดล้อมนำทางสู่สุคติ เราสามารถสร้าง “กุศลปริสาร” หรือสภาพแวดล้อมที่เป็นกุศลได้ผ่านประสาทสัมผัสต่างๆ
- ทางหู (โสตทวาร): เสียงที่สงบเย็น เช่น เสียงสวดมนต์เบาๆ, เสียงธรรมเทศนาที่คุ้นเคย, หรือแม้แต่เสียงธรรมชาติ สามารถช่วยนำทางจิตได้
- ทางจมูก (ฆานทวาร): กลิ่นหอมอ่อนๆ ของดอกไม้หรือน้ำมันหอมระเหย สามารถสร้างบรรยากาศที่ผ่อนคลายได้
- ทางกาย (กายทวาร): การสัมผัสที่อ่อนโยน เช่น การกุมมือ, การลูบศีรษะ, หรือการเช็ดตัวด้วยความนุ่มนวล คือการสื่อสารความรักที่ทรงพลังที่สุด
- ทางใจ (มโนทวาร): นี่คือส่วนที่สำคัญที่สุด คือการน้อมนำใจของผู้ป่วยให้ระลึกถึง “กุศลกรรม” ที่ท่านเคยทำมาในอดีต
ภาษาใจ: สื่อสารเมื่อคำพูดสิ้นความหมาย เมื่อผู้ป่วยไม่สามารถสื่อสารด้วยคำพูดได้อีกต่อไป การสื่อสารของเราต้องเปลี่ยนไปสู่ “ภาษาใจ”
- การอ่านภาษากาย: สังเกตสีหน้า, แววตา, และการขมวดคิ้ว เพื่อทำความเข้าใจในความต้องการและความรู้สึกของท่าน
- การสื่อสารผ่านการสัมผัส: การบีบมือเบาๆ สองครั้งอาจหมายถึง “ใช่” หรือ “รับรู้” การสัมผัสคือภาษาที่จิตใต้สำนึกเข้าใจได้ดีที่สุด
- การสื่อสารด้วยหัวใจ: แม้ท่านจะดูเหมือนไม่รับรู้อะไรแล้ว แต่จงพูดคุยกับท่านต่อไปด้วยน้ำเสียงที่อ่อนโยน บอกรัก, ขอบคุณ, และขออโหสิกรรม…เพราะจิตสุดท้ายอาจยังคงรับรู้ได้อยู่เสมอ
ปล่อยมือ…ด้วยรัก: ที่สุดแห่งการให้ การปล่อยวางที่ยิ่งใหญ่ที่สุด คือการอนุญาตให้คนที่เรารักได้จากไปอย่างสงบ มันคือการเปลี่ยนจากความปรารถนาที่จะ “ยื้อ” เขาไว้เพื่อความสุขของเรา มาเป็นการปรารถนาให้เขา “พ้นทุกข์” อย่างแท้จริง การบอกกับท่านว่า “ไม่ต้องห่วงนะ…ไปดีๆ นะ…พวกเราจะดูแลตัวเองให้ดีที่สุด” คือของขวัญชิ้นสุดท้ายที่ประเสริฐที่สุด คือการปลดปล่อยท่านจากพันธนาการแห่งความเป็นห่วง และอนุญาตให้ท่านได้เดินทางต่อไปอย่างสงบและเป็นอิสระ
ภาคที่ 4: เมื่อลมหายใจสุดท้ายสิ้นสุดลง – การเดินทางที่ยังไม่จบ
การเดินทางของผู้ดูแลไม่ได้สิ้นสุดลงเมื่อลมหายใจสุดท้ายของคนรักได้ผ่านพ้นไป แต่เป็นการเริ่มต้นการเดินทางบทใหม่…คือการเดินทางเพื่อเยียวยาหัวใจของตนเอง
โอบกอดความโศกเศร้าด้วยปัญญา จงอนุญาตให้ตัวเองได้ร้องไห้, ได้เสียใจ, และได้รู้สึกถึงความว่างเปล่าอย่างเต็มที่ แต่ในขณะเดียวกัน ก็จงใช้ปัญญาที่ได้เรียนรู้มาเป็นเครื่องประคองใจ ระลึกอยู่เสมอว่านี่คือธรรมดาของโลก และความทุกข์นี้ก็ไม่เที่ยงแท้เช่นกัน
บุญ…ของขวัญที่ส่งถึงกันได้ (ปัตติทานมัย) การทำบุญอุทิศส่วนกุศลไม่ใช่เพียงพิธีกรรม แต่คือการส่ง “พลังงานแห่งความดี” ไปยังดวงวิญญาณของผู้ล่วงลับ ทุกครั้งที่เราทำความดี ไม่ว่าจะเป็นการให้ทาน, รักษาศีล, หรือเจริญภาวนา แล้วตั้งจิตอุทิศให้ท่าน กระแสแห่งบุญนั้นก็จะไปถึงและเป็นเสบียงในการเดินทางต่อไปของท่านได้
สืบสานมรดกแห่งรัก: ใช้ชีวิตที่เหลืออยู่อย่างมีความหมาย วิธีที่ดีที่สุดในการให้เกียรติและรักษาความทรงจำของคนที่เรารักไว้ คือการใช้ชีวิตที่เหลืออยู่ของเราให้ดีที่สุดและมีความหมายที่สุด นำเอาคุณงามความดี, บทเรียน, และความรักที่ท่านได้มอบไว้ให้ มาเป็นแรงบันดาลใจในการสร้างประโยชน์ให้แก่ตนเองและผู้อื่นต่อไป การเดินทางผ่านความทุกข์ในครั้งนี้ ไม่ได้ทิ้งไว้เพียงบาดแผล แต่ยังได้มอบของขวัญล้ำค่าให้แก่คุณ…นั่นคือหัวใจที่เข้มแข็งขึ้น, อ่อนโยนขึ้น, และเข้าใจในสัจธรรมของชีวิตได้อย่างลึกซึ้งยิ่งกว่าเดิม
บทสรุป: จากหัวใจ…ถึงหัวใจ
หนังสือ “ศิลปะแห่งการประคองจิตในวาระสุดท้าย” คือการเดินทางที่เริ่มต้นจากความกลัวและความพยายามที่จะควบคุม แต่จบลงด้วยความรัก, การยอมรับ, และการปล่อยวางอย่างสง่างาม มันคือบทพิสูจน์ว่า แม้ในโมงยามที่มืดมนและเจ็บปวดที่สุดของชีวิต ก็ยังคงมีพื้นที่ให้ปัญญาและความกรุณาได้เบ่งบานอยู่เสมอ
ความตายอาจพรากร่างกายไปได้…แต่มันไม่เคยมีอำนาจพอที่จะพราก “ความรัก” และ “คุณงามความดี” ไปได้เลย
ขอให้หนังสือเล่มนี้เป็นดั่งแสงเทียนเล็กๆ ที่ช่วยส่องทางในวันที่มืดมน เป็นดั่งสายลมอันอบอุ่นที่ช่วยประคองใจในวันที่เหน็บหนาว และเป็นดั่งกัลยาณมิตรที่จะยืนอยู่เคียงข้างท่าน…ตลอดการเดินทางสายนี้
Download หนังสือฟรี “ศิลปะแห่งการประคองจิตในวาระสุดท้าย: คู่มือสำหรับผู้ดูแล”
พิพัฒน์ธรรม หนังสือธรรม 
ใส่ความเห็น